HỒ CHỦ TỊCH
VỚI VẤN ĐỀ ĐỌC SÁCH VÀ TỰ HỌC
Trong bài nói chuyện
tại hội nghị chuyên đề sinh viên quốc tế họp tại Việt Nam ngày 1
tháng 9 năm 1961, Hồ Chủ tịch đã tâm sự: “Về văn hoá tôi chỉ học hết tiểu học.
Về hiểu biết phổ thông: 17 tuổi tôi mới nhìn thấy ngọn đèn điện lần đầu tiên,
20 tuổi mới nghe rađio lần đầu.” Vậy mà Người đã có một trí tuệ
phi thường, một sự hiểu biết đáng khâm phục, đúng như nhà nghiên cứu Vasiliep
đã nhận xét: “Hiếm có chính khách nào của thế kỷ XX có thể sánh được với Hồ
Chí Minh về trình độ học vấn, tầm hiểu biết rộng lớn và sự thông minh trong
cuộc đời”. (1)
Đạt
được tầm hiểu biết ấy là nhờ Hồ Chủ tịch đã không ngừng học tập, nói đúng
hơn là không ngừng tự học. Khi nói chuyện với các đảng viên hoạt động lâu năm (Vào
ngày 9 tháng 12 năm 1961), Hồ Chủ tịch đã tâm sự: “Tôi năm nay 71 tuổi,
ngày nào cũng phải học... Không học thì không theo kịp, công việc nó sẽ gạt
mình lại phía sau”. Và với Bác, nguyên lý và phương thức học được tóm gọn
trong mấy câu sau: “Học ở trường, học trong sách vở, học lẫn nhau và
học dân”.(2) Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi sẽ cố gắng đi vào tìm
hiểu về phương pháp đọc sách báo của Bác Hồ và qua đó chúng tôi cũng cố gắng
phân tích và nêu lên được vai trò của sách báo đối với việc tự học của Bác Hồ.
Kế thừa truyền thống
ham đọc sách của dân tộc và gia đình, Hồ Chủ tịch đã luôn coi trọng sách báo.
Nhưng với Người, đọc sách không chỉ đơn thuần là để giải trí hay để giải quyết
các công việc sự vụ, nâng cao các hiểu biết thông thường. Người đọc chủ yêú là
để phục vụ cách mạng với niềm khao khát tột bậc là làm sao cho nước ta được
hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn
áo mặc, ai cũng được học hành. Niềm ham muốn khao khát ấy đã đi theo Bác suốt
cuộc đời, chi phối mọi hoạt động của Người.
Sinh ra trong cảnh nước
mất, lớn lên chứng kiến nỗi bế tắc của bao tầng lớp sĩ phu yêu nước và nỗi
thống khổ của nhân dân. Chính Phan Bội Châu cũng phải than rằng:
“Giang sơn tử hĩ sinh đồ nhuế
Hiền thánh liêu nhiên tụng diệc si”
(Nghĩa là: Non sông
mất rồi sống càng thêm nhục. Sách thánh hiền tẻ ngắt càng đọc càng thêm mụ mẫ).
Mặc dầu vậy, Bác Hồ
vẫn miệt mài đọc sách. Và không chỉ đọc sách bằng chữ quốc ngữ, sách Hán
mà Người còn đọc cả sách Pháp. Với Người, sách chính là “thuốc chữa tội ngu”
và là một trong nguồn quan trọng có thể đưa ra lời giải đáp cho câu hỏi tự do,
bình đẳng, bác ái là gì? Từ những thắc mắc đầu tiên ấy về sau cũng chính nhờ
sách báo Bác đã tìm ra con đường cứu nước cứu dân và hình ảnh “Lệ Bác
Hồ rơi trên chữ Lênin” đã đi vào lịch sử.
Khi tìm hiểu về
phương pháp đọc của Bác Hồ, bài học đầu tiên mà chúng ta cần phải chú ý đến là:
Muốn trở thành người hiểu biết phải đọc cho rộng và khi đọc phải có ghi chép và
phân loại ngay các thông tin trong sách báo. Là một người ham hiểu biết Người
đã say mê đọc sách ngay từ ngày còn là một cậu trò nhỏ. Và cũng ngay từ khi
tuổi trẻ Người đã có một phương pháp đọc rất đáng chú ý : Người thường khuyên
và đánh dấu vào những chỗ đọc thấy cần thiết. Trong “Búp sen xanh”
Sơn Tùng đã ghi lại lời tâm sự của cậu ấm Phạm Gia Cần, một người bạn của Hồ
Chủ tịch thưở thiếu thời: “ở gần Thành, mình học hỏi được nhiều thứ, nhất là
cách đọc sách.”(3)
Do ý thức không muốn
mất thời gian đọc đi đọc lại để nhặt thông tin, nên khi đọc nghiên cứu tài liệu
Hồ Chủ tịch luôn chú trọng đến việc ghi chép, đánh dấu, gạch chân, đóng khung
và thậm chí cắt gián. Với cường độ đọc cao, một ngày khoảng trên hai chục tờ
báo trong và ngoài nước nếu không có những biện pháp đọc khoa học thì khó có
thể nhớ và tổng hợp hết được các vấn đề và thông tin đã đọc. Theo tài liệu của
Ban nghiên cứu lịch sử Đảng trung ương, Bác đã từng căn dặn: “Những cái gì
đã nghe, đã thấy, đã hỏi được, đã đọc được thì chép lấy để dùng để viết”.
Không có ghi chép cẩn thận thì những khi cần sẽ phải mất nhiều thời gian để tìm
kiếm lại.
Lênin có tác phẩm “Bút
ký triết học” nổi tiếng. Trong đó ghi lại những nnhận xét và đánh
giá của ông về các trào lưu tư tưởng triết học của các tác gia trên thế giới.
Hồ Chủ tịch của chúng ta có “Bút ký đọc sách” trong đó ghi lại những ý chính
của các cuốn sách Bác đã đọc cùng với những nhận xét đánh giá của mình. Với Hồ
Chủ tịch, đọc sách không chỉ cho riêng bản thân mình mà Người luôn quan tâm đến
đối tượng thích hợp liên quan đến các bài viết hoặc thông tin được đăng
trong sách báo. Trong “Nhật ký hành trình của Hồ Chủ tịch”, Người
đã viết: “Mỗi ngày, Cụ xem chừng 25 tờ báo. Báo sáng, báo chiều, báo hàng
tuần, báo ngoại quốc. Báo có gì hay, Cụ lấy bút chì đỏ làm dấu vào, rồi bảo anh
em xem”.
Theo Người, bất luận
làm công việc gì cũng cần phải đọc sách. Người mới học chữ cần đọc để không mù
lại, người làm công an cần đọc để nắm tình hình. Những người làm công việc
chuyên môn cần phải đọc để nâng cao trình độ. Người làm quản lý lãnh đạo cần
phải đọc để quản lý, lãnh đạo tốt hơn. Làm nhà báo, nhà văn lại càng phải đọc.
Không chỉ đơn thuần “Cần phải xem báo Đảng”(4), Người khuyên
chúng ta : “Muốn có nhiều tài liệu phải xem cho rộng...Xem được nhiều thứ
báo chừng nào thì lấy được nhiều tài liệu chừng ấy”(5). Và Người còn nói
thêm: “Tìm tài liệu cũng giống như công tác khác, phải chịu khó. Có khi xem
tờ báo này có vấn đề này, xem tờ báo khác có vấn đề khác, rồi ghép hai ba vấn
đề, hai ba con số làm thành tài liệu mà viết”.(6)
Không chỉ dừng
lại việc đọc rộng và biết cách ghi chép, đánh dấu, bài học thứ hai có thể rút
ra trong phương pháp đọc sách báo của Hồ Chủ tịch là đọc luôn phải có suy nghĩ
kĩ càng không nhất thời hồ đồ tin ngay theo sách. Người đã từng nhấn mạnh: “Phải
nêu cao tác phong độc lập suy nghĩ và tự do tư tưởng. Đọc tài liệu thì phải đào
sâu hiểu kỹ, không tin một cách mù quáng từng câu trong sách. Có vấn đề thông
suốt thì mạnh dạn đề ra cho vỡ lẽ, đối với bất cứ vấn đề gì đều phải đặt ra câu
hỏi: “ vì sao” đều phải suy nghĩ kỹ càng, xem nó có hợp với thực tế
hay không, tuyệt đối không nên nhắm mắt tuân theo một cách xuôi chiều. Phải suy
nghĩ cho chín chắn.”(7)
Với những sách báo
quan trọng, có những từ hoặc vấn đề không hiểu Người có thể đọc đi đọc lại
nhiều lần cho đến khi hiểu cặn kẽ mới thôi. Ví dụ điển hình nhất cho nguyên lý
này là việc Bác Hồ đọc tác phẩm “Tư bản luận” của Mác và “Luận
cương” của Lênin. Chính nhờ việc đọc sâu hiểu kỹ Người đã có thể
đem những điều đã đọc vào áp dụng trong thực tiễn cách mạng Việt Nam. Đọc
sách báo là một công việc nhiều người có thể làm được, nhưng đọc để hiểu được
cái thần của sách, đánh giá được những ưu điểm và hạn chế của sách báo thì
không phải ai cũng làm được. Muốn làm được điều đó đòi hỏi người đọc phải có sự
hiểu biết rộng và khả năng phân tích tổng hợp tốt. Vì lẽ đó chúng ta không ngạc
nhiên khi nghe ông Giăng Pho, một người bạn Pháp của Bác Hồ nhận xét: “Chữ
Pháp thì tôi biết nhiều hơn anh Nguyễn, điều đó không có gì là lạ vì tôi là
người Pháp. Nhưng xem sách lý luận bằng chữ Pháp, nhiều khi tôi phải nhờ anh
Nguyễn cắt nghĩa dùm”.
Sinh thời Người rất
không tán thành lối đọc để mà đọc, không hiểu biết thực sự những điều đã đọc và
theo Người đó là dạng đọc phù phiếm. Trong cuốn “Về vấn đề học tập”
trang 58 đã nêu một ý kiến rất xác đáng của Bác: “Có đồng chí thuộc lòng một
số sách vở về chủ nghĩa Mác - Lênin. Họ tự cho mình là người hiểu biết chủ
nghĩa Mác - Lênin hơn ai hết. Song khi gặp việc thực tế, thì họ hoặc máy móc,
hoặc là lúng túng. Lời nói và việc làm của họ không nhất trí. Họ học sách vở
Mác - Lênin. Học để trang sức chứ không phải để vận dụng vào công việc cách
mạng”.
Bài học thứ ba và cũng
là bài học quan trọng nhất trong phương pháp đọc của Hồ Chủ tịch là vấn đề áp
dụng những điều đã đọc được vào thực tiễn cách mạng, thực tiễn cuộc sống. Tiếp
thu quan điểm của Nguyễn Trãi: “Sửa mình lấy thiện làm vui. Lập thân đâu
phải cứ ngồi đọc suông” và tán thành quan niệm của Lê Quí Đôn: “Đọc
sách không cần nhiều, đọc được một chữ đêm áp dụng được một chữ, thế là được”,
Hồ Chủ tịch luôn rất chú trọng đem ứng dụng các điều đã thu lượm được qua sách
báo. Người đã từng nói: “Siêng xem sách và xem được nhiều sách là quí” nhưng
Người đã nhấn mạnh : “Dù xem được hàng ngàn quyển lý luận nếu không biết đem ra
thực hành, thì khác nào cái hòm đựng sách.”. Nếu như trong học tập Hồ Chủ
tịch luôn nhấn mạnh đến chữ hành thì trong đọc sách Người luôn quan tâm đến vấn
đề áp dụng. Và phải biết áp dụng dụng một cách sáng tạo vào hoàn cảnh của thực
tiễn. Người rất ghét lối đọc chỉ để mà đọc, với Người đó là biểu hiện của chủ
nghĩa cá nhân. Và sự vân dụng tài tình những điều đã học và đã đọc chính một
trong những điểm mấu chốt trong vấn đề đọc sách của Bác Hồ. Trong cuốn con
đường dẫn tôi đến chủ nghĩa Mác - Lênin trang 110, Người đã viết: “Chính là
do cố gắng vận dụng những lời dạy của Lênin nhưng vận dụng một cách có
sáng tạo, phù hợp với thực tế Việt Nam ngày nay, mà chúng ta đã chiến đấu và
giành được thắng lợi như các đồng chí đã biết”.
Khi bàn về “Bản
sắc văn hoá Việt Nam” ông Phan Ngọc đã nêu ra một nhận định rất xác
đáng truyền thống văn hoá Việt Nam là truyền thống vượt gộp” . “Vượt gộp có nghĩa là tiếp thu cái mới
nhưng đổi mới được nó trên cơ sở cái cũ cũng đã được đổi mới cho thích hợp
với hoàn cảnh mới”(8). Và cũng theo Phan Ngọc, bên cạnh Nguyễn Trãi, Hồ Chủ
tịch là người đã thực hiện thành công nhất nguyên lý đó. Từ những tinh hoa văn
hoá văn minh của nhân loại tiếp thu qua sách báo, từ những nguyên lý cơ bản của
chủ nghĩa Mác - Lênin và đặc điểm thực tiễn cách mạng của Việt Nam, Hồ Chủ tịch
đã biết “vượt gộp” để đưa dân tộc Việt Nam thoát khỏi cảnh nô lệ lầm than,
ngẩng mặt lên kiêu hãnh làm người.
Xã hội loài người phát
triển được một phần lớn là nhờ con người có khả năng học tập lẫn nhau cộng
hưởng các sức mạnh cá nhân tạo nên sức mạnh to lớn của cộng đồng. Sách báo sẽ
là một nguồn tài nguyên vô giá giúp cho con người học tập và không ngừng vươn
lên để tự hoàn thiện mình. Bài học tự học qua sách báo của Hồ Chủ tịch sẽ mãi
là tấm gương sáng cho mỗi người chúng ta học tập và noi theo. Và một lần nữa
chúng ta lại có thêm một minh chứng của việc “Đọc sách, mắt như đèn
muôn dặm” (như lời Cao Bá Quát xưa từng nói). Ánh sáng từ đôi mắt ấy mãi
mãi sẽ là ngọn đèn soi rọi trên con đường dân tộc chúng ta đi.
Vũ Dương Thúy Ngà
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét